Լոնդոնի «Մեծ գարշահոտությունը»՝ պատմական ակնարկ

1858 թվականի ամառը Լոնդոնի պատմության մեջ նշանավորվեց որպես «Մեծ գարշահոտություն» անվանումով հայտնի իրադարձություն։ Այդ ժամանակաշրջանը բնութագրվում էր անտանելի շոգով, որը զուգորդվում էր Թեմզա գետից բխող սարսափելի գարշահոտությամբ։ Այս երևույթը ոչ միայն անհարմարություն էր պատճառում բնակիչներին, այլև լուրջ սպառնալիք էր ներկայացնում հանրային առողջության համար։ Գետը, որը դարեր շարունակ ծառայում էր որպես քաղաքի հիմնական ջրային ճանապարհ և տնտեսական կենտրոն, վերածվել էր կեղտաջրերի և թափոնների բաց կոյուղու։ Այս ճգնաժամային իրավիճակը դրդեց քաղաքային իշխանություններին ձեռնարկել աննախադեպ քայլեր՝ լուծելու սանիտարական խնդիրները և արդիականացնելու քաղաքի ենթակառուցվածքները։

Սոցիալական և առողջապահական հետևանքները

19-րդ դարի կեսերին Լոնդոնը արագորեն ընդլայնվող քաղաք էր՝ արդյունաբերական հեղափոխության շնորհիվ։ Բնակչության աննախադեպ աճը հանգեցրեց քաղաքային սանիտարական ենթակառուցվածքների վրա հսկայական ճնշման։ Կոյուղու հին համակարգերը, որոնք նախատեսված էին ավելի փոքր բնակչության համար, անզոր էին հաղթահարելու աճող թափոնների քանակը։ Շատ տներ դեռևս չունեին ժամանակակից զուգարաններ, և կեղտաջրերը հաճախ ուղղակիորեն լցվում էին Թեմզա։ Ավելին, արդյունաբերական թափոնները նույնպես լցվում էին գետը՝ ավելի վատթարացնելով իրավիճակը։

Մեծ գարշահոտությունը ոչ միայն տհաճություն էր, այլև ուղղակիորեն կապված էր այն ժամանակ տարածված հիվանդությունների հետ, ինչպիսիք էին խոլերան և տիֆը։ Չնայած այն ժամանակվա բժշկական գիտելիքները լիովին չէին հասկանում հիվանդությունների տարածման մեխանիզմները (միազմայի տեսությունը դեռևս գերակշռում էր), ակնհայտ էր, որ կեղտոտ ջուրը և վատ սանիտարական պայմանները նպաստում էին հիվանդությունների բռնկումներին։ Խոլերայի մի քանի համաճարակներ արդեն իսկ ավերել էին Լոնդոնը՝ խլելով հազարավոր կյանքեր, և Մեծ գարշահոտությունը սրեց հանրային անհանգստությունը։

Քաղաքական արձագանքը և Ջոզեֆ Բազալջետի դերը

Իրավիճակն այնքան վատ էր, որ նույնիսկ խորհրդարանի շենքերը, որոնք գտնվում էին Թեմզայի ափին, անտանելի էին դարձել։ Պատգամավորները ստիպված էին թրջել վարագույրները քլորակրի լուծույթով՝ հոտը մեղմելու համար։ Այս անմիջական ազդեցությունը խորհրդարանականների վրա արագացրեց որոշումների կայացումը։ Քաղաքական ճնշումը զգալիորեն աճեց, և անհրաժեշտություն առաջացավ անհապաղ լուծումներ գտնելու։

Այս համատեքստում առաջին պլան մղվեց ինժեներ Ջոզեֆ Բազալջետը (Joseph Bazalgette), ով Լոնդոնի մետրոպոլիտենի աշխատանքների խորհրդի գլխավոր ինժեներն էր։ Բազալջետը տարիներ շարունակ պնդում էր, որ Լոնդոնին անհրաժեշտ է ամբողջովին նոր, կենտրոնացված կոյուղու համակարգ։ Նա մշակել էր հավակնոտ և հեղափոխական նախագիծ, որը ներառում էր հազարավոր մղոններ կոյուղու խողովակներ և մի քանի հսկայական կոլեկտորներ, որոնք կհավաքեին քաղաքի բոլոր կեղտաջրերը և կտեղափոխեին դրանք դեպի Թեմզայի գետաբերան՝ քաղաքից հեռու։

Նոր կոյուղու համակարգի կառուցումը

Բազալջետի նախագիծը հսկայական էր և պահանջում էր զգալի ֆինանսական ներդրումներ։ Սակայն Մեծ գարշահոտության պատճառած ճգնաժամը ստիպեց կառավարությանը հավանություն տալ նախագծին և հատկացնել անհրաժեշտ միջոցները։ Շինարարական աշխատանքները սկսվեցին 1859 թվականին և տևեցին ավելի քան տասնվեց տարի։ Այս ընթացքում կառուցվեցին ավելի քան 1300 մղոն փողոցային կոյուղու խողովակներ և 82 մղոն հիմնական կոլեկտորային կոյուղիներ։

Բազալջետի համակարգը ինժեներական հրաշք էր։ Նա օգտագործեց բետոն և աղյուս՝ կառուցելով ամուր և դիմացկուն թունելներ։ Համակարգը նախագծված էր այնպես, որ օգտագործեր ձգողականության ուժը՝ կեղտաջրերը տեղափոխելու համար, սակայն որոշ հատվածներում տեղադրվեցին նաև պոմպակայաններ՝ ջրի հոսքն ապահովելու համար։ Այս պոմպակայաններից չորսը՝ Crossness, Abbey Mills, Western և Northern Outfall Works, մինչ օրս գործում են և համարվում են արդյունաբերական ճարտարապետության գլուխգործոցներ։

Ժառանգությունը և ժամանակակից նշանակությունը

Բազալջետի կոյուղու համակարգի ավարտից հետո Լոնդոնի սանիտարական վիճակը կտրուկ բարելավվեց։ Խոլերայի համաճարակները դադարեցին, և քաղաքի բնակիչների առողջությունը զգալիորեն բարձրացավ։ Թեմզա գետը աստիճանաբար սկսեց մաքրվել, և այն այլևս չէր հանդիսանում հիվանդությունների բույն։ Բազալջետի աշխատանքը ոչ միայն լուծեց անմիջական խնդիրը, այլև հիմք դրեց ժամանակակից քաղաքային սանիտարական համակարգերին ամբողջ աշխարհում։

Այսօր Բազալջետի կոյուղու համակարգի մեծ մասը դեռևս գործում է և ապահովում է Լոնդոնի կոյուղու կարիքները։ Այնուամենայնիվ, քաղաքի աճող բնակչությունը և կլիմայական փոփոխությունները նոր մարտահրավերներ են ստեղծում։ Ժամանակ առ ժամանակ ծանր անձրևների դեպքում համակարգը գերբեռնվում է, և չմաքրված կեղտաջրերը լցվում են Թեմզա։ Այս խնդիրները լուծելու համար այժմ կառուցվում է նոր՝ «Թեմզա Թիդեյվեյ» (Thames Tideway Tunnel) թունելը, որը նպատակ ունի արդիականացնել Բազալջետի ժառանգությունը և ապահովել Լոնդոնի կոյուղու կարիքները 21-րդ դարում։

«Մեծ գարշահոտությունը» ցույց տվեց, թե ինչպես է բնապահպանական ճգնաժամը կարող դրդել քաղաքական կամքի և ինժեներական հանճարի միջոցով ստեղծել կենսականորեն կարևոր ենթակառուցվածքներ, որոնք դիմակայում են ժամանակի փորձությանը։ Բազալջետի աշխատանքը մնում է քաղաքային պլանավորման և հանրային առողջության կարևորագույն դասերից մեկը։

Source: Original Article