Ներածություն

Մերձավոր Արևելքում լարվածությունը կտրուկ աճել է այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ Իրանի հետ հրադադարի համաձայնագիրը «ավարտվել է»։ Այս հայտարարությունը հնչել է Իրանի կողմից Հորմուզի նեղուցում նավերի վրա հարձակումների և դրան ի պատասխան ԱՄՆ-ի կողմից իրանական տասնյակ թիրախների վրա հարվածների ֆոնին։ Իրադարձությունների այս շղթան ոչ միայն խաթարել է տարածաշրջանում հաստատված անկայուն խաղաղությունը, այլև առաջացրել է լուրջ տնտեսական անկայունություն, հատկապես նավթի շուկաներում։

Զինադադարի ավարտը և նախագահ Թրամփի հայտարարությունը

ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովի շրջանակներում, որը տեղի է ունեցել Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայում, նախագահ Թրամփը հստակ հայտարարել է, որ Իրանի հետ ժամանակավոր հրադադարի համաձայնագիրը «ավարտված է»։ Նա Թեհրանի ղեկավարությանը անվանել է «թափոններ» և «խելագարներ»՝ ընդգծելով, որ իր կարծիքով, նրանց հետ գործ ունենալը «ժամանակի կորուստ է»։ Այս խոսքերը հնչել են այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ ռազմական ուժերը մեկ գիշերվա ընթացքում հարվածել են Իրանի ռազմական տասնյակ օբյեկտների՝ ի պատասխան Իրանի կողմից Հորմուզի նեղուցում երեք նավերի վրա հարձակումների։ Իրանը, իր հերթին, պատասխանել է՝ հարվածելով Քուվեյթում և Բահրեյնում գտնվող ԱՄՆ օբյեկտներին, ինչը ցույց է տալիս հակամարտության էսկալացիան։

Նավթի շուկաների արձագանքը

Նախագահ Թրամփի հայտարարությունից անմիջապես հետո նավթի գները կտրուկ բարձրացել են։ Brent տեսակի հում նավթի գինը ցատկել է ավելի քան 5%-ով՝ գերազանցելով 78 դոլարը մեկ բարելի դիմաց, իսկ ԱՄՆ-ի հենանիշային հում նավթի գինը աճել է գրեթե 6%-ով՝ որոշ պահերի անցնելով 75 դոլարի սահմանը։ Այս աճը հաջորդել է փետրվարի վերջին ԱՄՆ-Իրան պատերազմի բռնկումից հետո գների անկմանը, երբ դրանք հասել էին 100 դոլարից ավելի բարձր մակարդակների։ Շուկայի այս տատանումները արտացոլում են համաշխարհային տնտեսության կախվածությունը Մերձավոր Արևելքի կայունությունից և Հորմուզի նեղուցի անվտանգությունից, որը կենսական նշանակություն ունի նավթի համաշխարհային մատակարարումների համար։

14 կետից բաղկացած ԱՄՆ-Իրան խաղաղության պլանը

Հունիսին ստորագրված ժամանակավոր համաձայնագիրը, որը նպատակ ուներ դադարեցնել ռազմական գործողությունները, ներառում էր մի շարք կարևոր կետեր։ Այն նախատեսում էր ռազմական գործողությունների «անհապաղ և մշտական դադարեցում» բոլոր ճակատներում, ներառյալ Լիբանանը, 60 օրով։ Կողմերը պարտավորվել էին «հարգել միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը և ձեռնպահ մնալ միմյանց ներքին գործերին միջամտելուց»։ Հորմուզի նեղուցը, որը գտնվում էր շրջափակման տակ, պետք է աստիճանաբար վերաբացվեր։

Համաձայնագրի առանցքային դրույթներից էին՝

  • ԱՄՆ-ի և Իրանի, ինչպես նաև նրանց դաշնակիցների կողմից ռազմական գործողությունների անհապաղ և մշտական դադարեցում։
  • Երկու կողմերի կողմից միմյանց ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության հարգում։
  • ԱՄՆ-ի կողմից Հորմուզի նեղուցում ռազմածովային շրջափակման դադարեցումը 30 օրվա ընթացքում։
  • Իրանի կողմից առևտրային նավերի անվտանգ անցումն ապահովելու պարտավորություն՝ առանց վճարի, 60 օրով։
  • ԱՄՆ-ի և գործընկերների կողմից Իրանի վերակառուցման և զարգացման համար առնվազն 300 միլիարդ դոլարի պլանի մշակում։
  • ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ բոլոր տեսակի պատժամիջոցների դադարեցում։
  • Իրանի վերահաստատումը, որ չի ձեռք բերի կամ մշակի միջուկային զենք։
  • Իրանի կողմից բարձր հարստացված ուրանի խառնումը ՄԱԳԱՏԷ-ի հսկողության ներքո։

Այս համաձայնագիրը նպատակ ուներ հիմք ստեղծել վերջնական գործարքի համար, սակայն վերջին իրադարձությունները լուրջ հարված են հասցրել դրա իրականացմանը։

Միջազգային արձագանքը և հետագա զարգացումները

Գերմանիայի արտգործնախարար Յոհան Վադեֆուլը հայտարարել է, որ ԱՄՆ-ի վերջին հարձակումները Իրանի վրա «արդարացված էին»՝ ընդգծելով, որ Իրանը պետք է հասկանա «լուրջ բանակցությունների անհրաժեշտությունը»։ ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղար Մարկ Ռյուտեն նույնպես աջակցել է ԱՄՆ-ի գործողություններին՝ դրանք անվանելով «բացարձակապես անհրաժեշտ»՝ հաշվի առնելով Իրանի կողմից զինադադարի խախտումները։

Միաժամանակ, Իրանի պետական լրատվական գործակալությունները հաղորդել են Բուշեհր նավահանգստային քաղաքում պայթյունների մասին, իսկ Բահրեյնում երրորդ անգամ հնչել են զգուշացնող շչակներ՝ պայթյունների մասին հաղորդումներով։ Իրանի հեղափոխական գվարդիան հայտարարել է, որ թիրախավորել է Քուվեյթում և Բահրեյնում գտնվող ԱՄՆ 85 ռազմական օբյեկտներ՝ ի պատասխան ԱՄՆ-ի հարվածների։ Քուվեյթում նույնպես հնչել են շչակներ, և երկրի բանակը հայտարարել է, որ իր հակաօդային պաշտպանությունը դիմակայում է «թշնամական» հրթիռային և անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումներին։

Այաթոլլա Ալի Խամենեիի հուղարկավորությունը և Իրանի ապագան

Այս լարված իրավիճակի ֆոնին, մահացած Իրանի գերագույն առաջնորդ Այաթոլլա Ալի Խամենեիի հուղարկավորության թափորը շարժվել է դեպի Իրաքի սուրբ Նաջաֆ քաղաք։ Հազարավոր մարդիկ ուղեկցում էին Խամենեիի դագաղը վեցօրյա հուղարկավորության արարողության ընթացքում։ Մինչդեռ, Խամենեիի որդու՝ Մոջթաբա Խամենեիի բացակայությունը հարցեր է բարձրացնում Իրանի ապագա ղեկավարության վերաբերյալ։

Եզրակացություն

Իրանի և ԱՄՆ-ի միջև հակամարտության վերջին սրացումը լուրջ մարտահրավեր է տարածաշրջանային և համաշխարհային կայունության համար։ Զինադադարի խախտումը, ռազմական գործողությունների փոխանակումը և նավթի շուկաների տատանումները ցույց են տալիս իրավիճակի լրջությունը։ Առանցքային է լարվածության հետագա էսկալացիայից խուսափելը և դիվանագիտական ուղիների վերականգնումը՝ երկարատև խաղաղ լուծում գտնելու համար։

Source: Original Article